فارنژیت (Pharyngitis) به التهاب حاد یا مزمن مخاط حلق گفته میشود و یکی از شایعترین علل گلودرد (Sore throat) در بیماران سرپایی است. این بیماری میتواند ناشی از عوامل عفونی (ویروسی، باکتریایی یا قارچی) و یا عوامل غیرعفونی مانند آلرژی، ریفلاکس یا تحریکات محیطی باشد.
تشخیص دقیق علت، نه تنها برای انتخاب درمان مناسب بلکه برای پیشگیری از مصرف بیمورد آنتیبیوتیکها و عوارض بعدی مانند تب روماتیسمی حاد (Acute Rheumatic Fever) اهمیت حیاتی دارد. در این مقاله از سایت دکتر ابوئی به بررسی تشخیص افتراقیهای فارنژیت میپردازیم. در ادامه همراه ما باشید.
فارنژیت ویروسی (Viral Pharyngitis)
شیوع و پاتوژنز
حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد موارد فارنژیت در بالغین و کودکان منشأ ویروسی دارند. انتقال معمولاً از طریق قطرات تنفسی یا تماس مستقیم با ترشحات آلوده صورت میگیرد.
ویروسهای شایع
- آدنوویروس (Adenovirus)
- راینوویروس (Rhinovirus)
- ویروس آنفلوآنزا و پاراآنفلوآنزا
- ویروس اپشتینبار (EBV) – عامل مونونوکلئوز عفونی
- ویروس هرپس سیمپلکس (HSV-1)
تظاهرات بالینی
- شروع تدریجی گلودرد
- تب خفیف تا متوسط
- سرفه، رینوره، گرفتگی بینی
- گلودرد خفیف با اریتم حلق بدون ترشحات چرکی
- در موارد EBV: لنفادنوپاتی خلفی گردن، بزرگی طحال و خستگی شدید
نکات افتراقی مهم
وجود سرفه، کونژکتیویت و رینوره معمولاً علیه فارنژیت باکتریایی و به نفع منشاء ویروسی است.
فارنژیت باکتریایی (Bacterial Pharyngitis)
عامل شایع
استرپتوکوک گروه A (Group A Streptococcus; GAS) مسئول حدود ۱۵–۳۰٪ موارد در کودکان و ۵–۱۰٪ در بالغین است.
پاتوفیزیولوژی
تولید استرپتوکیناز، هیالورونیداز و اگزوتوکسینها منجر به التهاب شدید مخاط و پاسخ ایمنی میزبان میشود که میتواند عوارض سیستمیک ایجاد کند.
تظاهرات بالینی
- شروع ناگهانی گلودرد شدید
- تب بالا (>۳۸٫۵°C)
- عدم وجود سرفه
- ترشحات چرکی یا نقاط سفید روی لوزهها
- لنفادنوپاتی دردناک گردنی قدامی
- در برخی بیماران: راش اریتروماتوز منتشر (اسکارلتینا)
سایر علل باکتریایی کمتر شایع
- استرپتوکوک گروه C و G
- نایسریا گونورهآ (Gonococcal pharyngitis) – در تماس جنسی دهانی
- کورینهباکتریوم دیفتریا – ایجاد غشای ضخیم خاکستریرنگ در حلق
- مایکوپلاسما پنومونیه و کلامیدوفیلا پنومونیه – بیشتر در نوجوانان
معیارهای تشخیصی بالینی (Centor Score)
- تب بالای ۳۸°C
- عدم وجود سرفه
- ترشح چرکی لوزهها
- لنفادنوپاتی گردنی قدامی
- سن بیمار (افزایش خطر در کودکان)
امتیاز ≥۳ نیاز به انجام تست سریع آنتیژن یا کشت گلو دارد.
فارنژیت قارچی (Fungal Pharyngitis)
علت
اغلب ناشی از کاندیدا آلبیکانس است، خصوصاً در بیماران با ایمنی سرکوبشده، دیابت، یا مصرف طولانی آنتیبیوتیک و کورتیکواستروئید.
علائم
- وجود پلاکهای سفید قابل برداشت روی مخاط حلق و زبان
- سوزش و دیسفاژی خفیف
- در موارد شدید، درگیری مری (Candidal esophagitis)
فارنژیت غیرعفونی (Noninfectious Pharyngitis)
الف) علل تحریککننده محیطی
- دود سیگار، آلودگی هوا، گازهای شیمیایی
- خشکی هوا، فریاد زدن یا استفاده بیش از حد از صدا
ب) آلرژی (Allergic Pharyngitis)
- خارش و تحریک گلو، عطسه و رینوره شفاف
- معمولاً بدون تب یا لنفادنوپاتی
ج) ریفلاکس معدی-مروی (GERD)
- گلودرد مزمن بهویژه صبحها
- احساس جسم خارجی در گلو
- ارتباط با سوزش سر دل و برگشت اسید
بیماریهایی با تظاهر مشابه فارنژیت
| بیماری | ویژگی افتراقی کلیدی |
|---|---|
| مونونوکلئوز عفونی (EBV) | لنفادنوپاتی خلفی، بزرگی طحال، تست Monospot مثبت |
| دیفتری | غشای ضخیم خاکستری، بوی بد دهان، خطر خفگی |
| آبسه پریتونسیلار | گلودرد یکطرفه، تریسموس، انحراف زبان کوچک |
| آبسه رتروفارنژیال | درد گردن، محدودیت حرکات، تب بالا |
| ریفلاکس معدی-مروی | گلودرد مزمن بدون علائم عفونی |
| فارنژیت آلرژیک | خارش و ترشحات شفاف بینی بدون تب |
روشهای تشخیصی
- شرح حال دقیق و معاینه بالینی حلق و لوزهها
- Rapid Antigen Detection Test (RADT) برای GAS – حساسیت ۷۰–۹۰٪
- کشت گلو (Throat culture) – استاندارد طلایی در تشخیص استرپتوکوکی
- CBC: لنفوسیتوز در عفونت ویروسی، نوتروفیلی در باکتریایی
- Monospot test یا Anti-EBV antibodies در موارد مشکوک به EBV
- آندوسکوپی یا pH متریک در موارد مشکوک به GERD
درمان بر اساس علت
| نوع فارنژیت | درمان اصلی |
|---|---|
| ویروسی | درمان حمایتی: استراحت، مایعات گرم، ضدتبها |
| باکتریایی (GAS) | پنیسیلین V یا آموکسیسیلین ۱۰ روزه |
| آلرژیک | آنتیهیستامین، پرهیز از آلرژن |
| قارچی | نیستاتین یا فلوکونازول |
| ریفلاکس | مهارکننده پمپ پروتون، تغییر سبک زندگی |
جمعبندی
فارنژیت یک تظاهر بالینی چندعاملی است که تشخیص افتراقی دقیق آن نیازمند ارزیابی جامع بالینی، آزمایشگاهی و در صورت لزوم تصویربرداری است. افتراق بین فارنژیت استرپتوکوکی و فارنژیت ویروسی از نظر درمانی حیاتی است؛ چراکه درمان نابجای آنتیبیوتیکی نه تنها سودمند نیست بلکه به مقاومت میکروبی میانجامد.
آشنایی دانشجویان پزشکی با الگوهای بالینی و پاتوفیزیولوژی هر نوع فارنژیت، گامی اساسی در ارتقاء کیفیت تشخیص و درمان بیماران است.