نام قدیمی بیماریها موضوع مورد بحث این مقاله از سایت دکتر ابوئی است. در ادامه همراه ما باشید. در طول تاریخ، بسیاری از بیماریها نامهایی داشتهاند که امروز برای ما عجیب و ناآشنا هستند. مردم در گذشته بر اساس ظاهر، علائم یا باورهای سنتی، برای هر بیماری نام خاصی میگذاشتند. با پیشرفت علم پزشکی، این نامها تغییر کردند و جای خود را به اصطلاحات علمی امروزی دادند.
در این مقاله، فهرستی از بیماریهایی که در قدیم اسم دیگری داشتند آوردهایم تا با ریشهی تاریخی و زبانی آنها آشنا شوید.
نام قدیمی بیماریها
۱. حَناق → دیفتری (Diphtheria)
در متون کهن فارسی و عربی، «حناق» به بیماریای گفته میشد که باعث ورم شدید گلو و خفگی میشد. این نام از واژهی عربی به معنی «خفهکننده» آمده است.
امروزه این بیماری با نام علمی دیفتری شناخته میشود که عامل آن باکتری Corynebacterium diphtheriae است. خوشبختانه با واکسن دیفتری، این بیماری تقریباً ریشهکن شده است.
۲. کوفت : نام قدیمی بیماری آنفلوآنزا یا ویروسهای فصلی
وقتی در گذشته کسی دچار بدندرد، تب و بیحالی میشد، مردم میگفتند «کوفت شده است». این واژه از حس کوبیدگی بدن گرفته شده است.
در واقع بیشتر این موارد همان آنفلوآنزا یا ویروسهای فصلی بودند که باعث درد عضلات میشوند. هنوز هم مردم میگویند: «بدنم کوفته است».
۳. وبا → عفونت رودهای ناشی از باکتری وبا
در قدیم، هر نوع اسهال و استفراغ شدید را «وبا» مینامیدند. بعدها مشخص شد وبا بیماری خاصی است که از طریق آب آلوده منتقل میشود و عامل آن باکتری Vibrio cholerae است.
در ادبیات فارسی، وبا نماد مرگ ناگهانی و بلای عمومی است، مثل بیت معروف حافظ:
در این زمانهی آلوده، وبا خوشتر از هواست.
۴. تب نوبه → مالاریا
«تب نوبه» در طب سنتی به تبهایی گفته میشد که در زمانهای منظم تکرار میشدند، مثل یکروز در میان.
امروزه میدانیم این الگوی تب مربوط به مالاریا است که توسط پشهی آنوفل منتقل میشود. واژهی «نوبه» در عربی به معنی «نوبت» است و اشاره به تناوب تب دارد.
۵. قولنج → کولیک (Colic)
قولنج در زبان عامیانه به هر نوع درد پیچشی در شکم یا پهلو گفته میشد. در طب مدرن، بسته به ناحیه، میگویند:
- قولنج صفراوی (سنگ صفرا)
- قولنج کلیوی (سنگ کلیه)
- قولنج رودهای (گرفتگی روده)
۶. ذاتالجَنب → التهاب پردهی جنب (Pleurisy)
ذاتالجنْب بیماریای بود که با تب، درد پهلو و تنگی نفس همراه میشد. در واقع همان التهاب پردهی جنب یا ریه است. در برخی متون، آن را با ذاتالریه (پنومونی) اشتباه میگرفتند.
۷. تب نَسّی یا تب خشک → سل (Tuberculosis)
قبل از شناخت میکروب سل، مردم بیماری را که موجب لاغری، سرفههای خشک و تب مداوم میشد، «تب نسی» مینامیدند.
رابرت کخ در قرن نوزدهم علت این بیماری را کشف کرد: باکتری Mycobacterium tuberculosis.
۸. مالیخولیا → افسردگی یا اختلالات روانی
در طب قدیم، مالیخولیا بیماریای بود که فرد را غمگین، بدبین و گوشهگیر میکرد. پزشکان قدیم آن را نتیجهی «غلبهی سودا» میدانستند.
در روانپزشکی امروز، معادل آن افسردگی، سایکوز یا اختلال دوقطبی است.
دریافت نوبت مطب دکتر ابوئی در فردیس
۹. خنازیر → آبسه یا غدد چرکی گردن
«خنازیر» به تورمهای دردناک و چرکی گردن گفته میشد. معمولاً ناشی از عفونت غدد لنفاوی بود.
در گذشته مردم برای درمان خنازیر از حجامت یا داروهای گیاهی استفاده میکردند، اما امروزه با آنتیبیوتیک درمان میشود.
۱۰. جُدَری → آبله (Smallpox)
«جدری» همان آبله است، بیماریای که قرنها جان میلیونها نفر را گرفت.
این بیماری با واکسیناسیون جهانی بهطور کامل ریشهکن شد. واژهی «آبله» در فارسی از تاولهای پرآب آن گرفته شده است.
۱۱. طاعون → Plague
طاعون در گذشته بلایی خانمانسوز بود که جمعیت زیادی را از بین برد. عامل آن باکتری Yersinia pestis است.
در زبان فارسی، «مرگ سیاه» یا «وبا» نیز گاهی برای طاعون بهکار میرفت.
۱۲. جذام → بیماری هانسن (Leprosy)
جذام بیماریای مزمن و مسری بود که پوست و اعصاب را درگیر میکرد. در قرون وسطی بیماران جذامی از جامعه طرد میشدند.
امروزه میدانیم عامل آن باکتری Mycobacterium leprae است و درمان دارد.
۱۳. سرسام → مننژیت یا التهاب مغز
در گذشته، هر بیماریای که باعث تب بالا، سردرد و گیجی میشد را «سرسام» مینامیدند.
امروزه این علائم معمولاً مربوط به مننژیت (التهاب پردههای مغز) یا انسفالیت (التهاب بافت مغزی) هستند.
۱۴. دق → افسردگی شدید یا نارسایی اندامها بر اثر غم
در ادبیات فارسی زیاد میخوانیم: «از غم دق کرد».
در گذشته، دق به بیماریای گفته میشد که فرد از شدت غصه یا اندوه بیمار و نحیف میشد و میمرد. امروزه این حالت را معادل افسردگی شدید یا نارسایی ناشی از استرس مزمن میدانند.
۱۵. داءالکلب → هاری (Rabies)
«داءالکلب» در زبان عربی به معنی «بیماری سگ» است. در متون کهن فارسی و طب سنتی، این نام برای هاری استفاده میشد.
عامل آن ویروسی است که از طریق گاز گرفتن حیوان آلوده منتقل میشود.
🧩 جمعبندی: چرا شناخت نامهای قدیمی بیماریها مهم است؟
شناخت نامهای قدیمی بیماریها فقط از نظر زبانی جالب نیست، بلکه به درک بهتر تاریخ پزشکی، ادبیات فارسی و فرهنگ عامه کمک میکند.
وقتی در اشعار حافظ یا سعدی واژههایی مانند «دق»، «وبا»، «قولنج» یا «مالیخولیا» میخوانیم، میتوانیم بفهمیم منظور شاعران چه بوده است.
همچنین این واژهها نشان میدهند که مردم چگونه بیماریها را درک میکردند و علم پزشکی چه مسیری را طی کرده تا به امروز برسد.
سلام
ممنون از مطالب مفیدتون